Početna Zanimljivosti BiH tokom XIX stoljeća u spisima poljskih putopisaca – islam i Bošnjake...

BiH tokom XIX stoljeća u spisima poljskih putopisaca – islam i Bošnjake su smatrali zaostalim ali jako srdačnim ljudima

0
PODIJELI

Tokom druge polovine XIX stoljeća Bosna i Hercegovina bila je česta destinacija mnogobrojnim evropskim putopiscima: Englezima, Francuzima, Mađarima, Austrijancima itd. Zahvaljujući ovim putopiscima danas imamo jasnu sliku o životu na našim prostorima tokom druge polovine XIX stoljeća. Veoma značajne, ali rijetko spominjane, podatke dali su i putopisci iz Poljske, koji su na naše prostore došli sa dolaskom austrougarske vlasti 1878. godine.

Često su vođene polemike šta je to Poljacima bilo interesantno u BiH iz razloga što njihovi putopisci nisu imali praksu “odlaziti na jug”. Za Wlodzimiera Spasowicza, poljskog novinara, urednika periodike “Kraj”, najznačajnijeg poljskog sedmičnog magazina objavljivanog u Ruskom carstvu tokom XIX stoljeća, važno je bilo otrgnuti se od surove ruske zime, koja je bila izrazito hladna. Shodno tome i mnogobrojni putopisci su se vjerovatno zaželjeli toplijih krajeva. Tako je spomenuti novinar 1882. godine zapisao: “(…) čeznuo sam za svijetlim bojama i sunčevim zrakama na jugu, a kako volim manje utabane putove te stvari i krajolike koji nisu toliko poznati, za cilj putovanja odabrao sam austrijske ‘hinterlande’ Dalmaciju, Hercegovinu i Bosnu”.

Ono što je bilo karakteristično za sve putopisce, bilo za Poljake ili neke druge, što su prelaskom bosanskohercegovačke granice zapravo ulazili u jedan novi svijet, spoj orijentalnog i modernog, što je i nastupilo dolaskom evropske austrougarske monarhije. Roman Zawilinski, dopisnik jedne od najvažnijih periodičnih publikacija Galicije – liberalne “Nowe Reforme”, pisao je da je ulazak u Bosanski Brod kao prijelaz iz civilizacije Zapada u civilizaciju Istoka. Još radikalnije mišljenje imao je Antoni Stadnicki, novinar konzervativnog krakovskog dnevnika “Czas”, koji je tvrdio da je prijelaz granice između Austrougarske i Bosne kraj civilizacije. Svoj dolazak u Bosanski Brod Zawilinski je opisao na sljedeći način: “Sreo sam čovjeka koji je imao karakteristične bosanske hlače i na glavi fez, ali [s druge strane] bio je odjeven u tada modernu jaknu kao građanin Beča ili Berlina (…)”. Fasciniran promjenama koje su dolaskom austrougarske vlasti nastupile u BiH, Wladislaw Belza u svom putopisu, punom hvale, navodi: “Na pragu dvije civilizacije, postoji Brod kao sjajan putokaz, poveznica između toga što je bilo i toga što bi se trebalo roditi (…)”.

U gotovo svim poljskim putopisima Bosanski Brod je zauzimao centralno mjesto jer je kroz njega prolazila željeznička pruga, kojom je dolazila većina putnika. Tako su i poljski putnici najčešće prolazili kroz Bosanski Brod, a zatim iz Bosanskog Broda nastavljali prema Banja Luci ili Sarajevu. Obično bi svoje putovanje kroz BiH završavali u Mostaru. Nerijetko su posjećivali i Travnik te Tuzlu, ukoliko su imali viška vremena. Izuzetak je putopisac Spasowicz koji je išao obrnutim tokom – iz Dalmacije je došao u Mostar a svoje putovanje je okončao u Bosanskom Brodu. Pored voza putovali su i specijalnim kolima. Tako je putovao Adam Stefan Sapieha, kasniji krakovski biskup. On je još kao mladić tokom putovanja kroz BiH 1896. godine otišao barunu Hugonu von Kutscheru moliti za pomoć oko dogovaranja takovog prijevoznog sredstva. Gotovo da nije bilo primjedbi na putovanja. Iako je 1882. godine Spasowicz naveo da je bilo slučajeva pljački, te da je zemlja izgledala kao kasarna, nekoliko godina kasnije putovanje je bilo sigurno i udobno, na što je uticao lanac hotelskih smještaja u evropskom stilu. U prvom redu tu treba navesti moderan hotel “Evropa” izgrađen u Sarajevu.

Na poljske putnike kroz BiH naročit uticaj je ostavio bogat prirodni krajolik, na što su stavljali poseban akcenat. Navodili su da “ta zemlja nije samo granica mnogih kultura i religija, nego i klime. Jadransku i kontinentalnu klimu razdvajao je tek Dinarski lanac”. Zbog toga su izrazito bila popularna planinska putovanja. Adam Stefan Sapieha naveo je da i pored brojnih putovanja na kojima je bio, ljepotu kakva je bosanska nigdje nije vidio. U tom duhu je tvrdio: “Opraštajući se s Crnom Gorom, nisam očekivao da ću gledati još ljepše stvari (…) Ipak, dan putovanja iz Metkovića u Mostar, dva dana do Sarajeva s noćenjem u Konjicu, bili su dani užitka, oduševljavanja nad mijenjajućim se vidicima, divljenja gorskoj prirodi s njezinim najljepšim primjerima, koji mogu biti ljepši od švicarskih i tirolskih Alpi i Tatri”.

Dolaskom austrougarske vlasti najveći procvat je, opravdano, doživjelo Sarajevo, koje je kao takvo bilo najzanimljivije Poljacima. Veliki požar koji je zahvatio Sarajevo 1879. godine primorao je obnovu brojnih građevina, koje su ovaj put poprimile zapadnoevropski karakter umjesto dotadašnjeg orijentalnog. Mnogima to nije smetalo, ali ima i onih koji su negodovali. Slavist Jagelonskog univerziteta Jan Magiera smatrao je da zbog nedostatka dobrog zakona o izgradnji Sarajevo gubi svoj orijentalni karakter. “Serej – Bosna”, pisao je, “bio je sigurno nekada grad palača, ali danas nije (…) sve tamo stoji, samo nema palača ni istočnih ni zapadnih.” Poljacima je u Sarajevu naročito bio zanimljiv Zemaljski muzej, o kojem je posebno pisao Stanislaw Belza, koji je pisao da “ne odstupa od ostalih sličnih institucija u Evropi”. On je uz Ali pašinu i Gazi Husrev begovu džamiju, te Baščaršiju, zauzimao dostojno mjesto u izvještajima poljskih putnika. Pored džamije bili su impresionirani i katoličkim crkvama, posebno Katedralom Srca Isusova. Interesovali su se i za pravoslavnu crkvu, izgrađenu tokom osmanske uprave. Oni koji su o njoj pisali navodili su da je njezin zapušten izgled bio u idealnom kontrastu sa sjajem džamija. Navodili su da je to “simbol starih vremena kada su muslimani tlačili kršćane”.

Zanimljivo je da su poljski putopisci naročito bili zadivljeni džamijama i tom duhu orijenta. Razlog vjerovatno leži u činjenici da je veliki broj njih prvi puta posjetio zemlju sa većinskim muslimanskim stanovništvom, odnosno državu u kojoj je izrazito bila zastupljena religija koju nisu dovoljno dobro poznavali. Ipak, oni su islam izjednačavali sa zaostalošću, praznovjerjem i nedostatkom civilizacije. Na taj način o islamu je pisao svećenik Marcin Czerminski, koji se čak u jednoj džamiji molio za prelazak muslimana na katoličanstvo. Pored njega i drugi Poljaci su iskazivali slično mišljenje. Citirani Belza je smatrao da “fanatizam muslimana ima korijenje u slavenskom porijeklu bosanskih muslimana, jer je za Slavene religija uvijek imala veliki značaj”. Stadnicki je uporedio bosanske begove sa poljskim velikašima iz XVIII stoljeća, “koji u ovom razdoblju moraju izgubiti stare povlastice”. Većina putopisaca smatra da islam dominira nad slavenskim duhom Bošnjaka. Izuzetak je jedino Aleksander Jablonowski, koji je pisao da on ne dominira nad slavenskom tradicijom, nego slavenska tradicija nad islamom.

Poljskim putopiscima zanimljiv je bio i suživot muslimana, katolika, pravoslavaca i Jevreja. Svi su bili impesionirani time i smatrali su da je to rezultat austrougarske politike: “Kakva promjena, i to u samo dvadeset godina, naime ništa duže, jer prije dvadeset godina polumjesec je tu tlačio sve”. Poljaci u svojim spisima često koriste termin “Turčin”, koji se odnosio na muslimane u Bosni. Ipak, sasvim je sigurno da je taj termin korišten tendenciozno i pogrdno, iz razloga što je većina njih znala da bosanski muslimani nisu Turci nego Slaveni, o čemu je još početkom XIX stoljeća pisao Aleksander Sapieh. I pored toga, zbog njihove religije većini putopisaca činilo se da su zbog pripadnosti islamskoj zajednici bosanski muslimani bili bliži Turcima nego Slavenima. Za katolike je pisano da su bili srdačni prema gostima, “kao i ostali stanovnici Bosne”. Za Mariana Udzielu karakteristika svih stanovnika BiH je ljubav prema muzici, koja je imala iznimnu ulogu i kod muslimana, kao i kod katolika, pravoslavaca i Jevreja. Poljski putopisci gotovo ništa podataka ne donose o pravoslavcima i Jevrejima.

Kao što se već navelo, Poljaci su se naročito divili procesu modernizacije BiH pod austrougarskom upravo. Za većinu putopisaca “glavni krivac” tog procesa bio je zajednički austrougarski ministar finansija – Benjamin Kalaj. Kada su početkom 90-ih godina XX stoljeća Poljaci stigli u Bosnu, vidjeli su potpuno novu zemlju (moderne ceste, željezničke pruge, fabrike i sl.). Svi Poljaci, koji su tada putovali kroz naše krajeve, uočili su veliki napredak, naročito u Sarajevu. Posebno su naglašavali Kalajev doprinos izgradnji kulturnih institucija i poboljšanju standarda stanovnika zahvaljujući izgradnji fabrika, bolnica i muzeja. Osim Sarajeva putnici su u pravilu posjećivali i Mostar, a sa razlogom, kao i danas, najviše su se divili Starom mostu. Srce Hercegovine naročito je spominjao Jablonowski, koji je pogled na grad opisao kao “prelijepu panoramu”. Ipak, kada je stigao u grad, pomalo sa razočarenjem je utvrdio: “Osim nekoliko džamija, tu nema ničeg divnog: kuće, pijaca – sve je nosilo osobine provincijalne skromnosti”. Niti drugi putnici nisu pretjerano pisali o arhitektonskoj ljepoti Mostara. Pažnju su posvetili jedino Starom mostu, koji je bio glavni cilj njihova boravka u tom gradu.

Poljski putnici su spominjali u svojim spisima i Travnik, Tuzlu, Jajce, ali ponajviše Banja Luku. Travnik je viđen kao suprotnost Sarajevu. Putopisci su ukazivali na konzervatizam njegovog stanovništva i otpor reformama. “Travnik je poput Sarajeva, a možda i više od njega, sjedište je bogatih muslimanskih porodica i njihov ponos” – naveo je Antoni Stadnicki. Slično je smatrao i Belza: “Jer to stanovništvo, koje tu oko sebe većinom vidim, konzervativno je i čvrsto se ograđuje od evropskih utjecaja”. Veoma slikovit opis Tuzle dala je Marika Jakubowska, koja je putovala kroz Tuzlu a zatim se kao supruga tuzlanskog okružnog predstojnika Franciszeka Jakubowskog, preselila u Tuzlu. Posebnu pažnju obratila je na muslimanska groblja, prvenstveno iz razloga što se divila njihovom različitošću u odnosu na groblja u Galiciji. Poljacima je bilo veoma neobično i zanimljivo što su muslimanska groblja rasuta po dijelovima slobodne zemlje, bez obzira jesu li to predgrađa ili centar grada. Komentarišući ovaj “fenomen” Jakubowska je zapisala: “Sličnih grobalja puno je u samom gradu, ali još više izvan grada, u polju, ničim ne ograđenih gdje stoka slobodno pase, a trava i korov šire svoju vladavinu”. Putopisci koji su se zanimali za historiju BiH uvijek su prvo išli u Jajce, jer je slogan Jajca u Austrougarskoj bio “kraljevski grad”.

Iz Jajca se putovalo u Banja Luku, u čijoj okolici je u to vrijeme bilo dosta Poljaka koji su se tu doselili iz Galicije i Bukovine. Osim njih u BiH su živjeli i drugi Poljaci – službenici austrougarske civilne vlasti. Predpostavlja se da je tokom austrougarske vlasti u administraciji u BiH bilo zapošljeno preko 500 Poljaka. U Sarajevu je poljska dijaspora imala svoje društvo – “Poljski klub”, u čijim je prostorijama 1910. godine gostovao Roman Zawilinski, poljski filolog, član Poljske akademije umjetnosti u Krakovu.