Početna Zanimljivosti Borbe 13. SS divizije “Handžar” na Istočnom frontu protiv Crvene armije –...

Borbe 13. SS divizije “Handžar” na Istočnom frontu protiv Crvene armije – konačna propast i kapitulacija

0
PODIJELI

Položaj njemačke vojske u južnom dijelu Istočnog fronta krajem jeseni 1944. godine, bio je veoma loš. Nakon sloma njihove odbrane u Rumuniji, u septembru 1944. godine, sovjetske trupe (Crvena armija) je prodrla u Mađarsku, došavši krajem oktobra do rijeke Dunav kod Mohača. Nakon dovođenja pojačanja, uspješno su uspostavili mostobran preko Dunava kod Apatina, u novembru mjesecu. Komandant njemačkih trupa u Mađarskoj, Maksimilian fon Vajs je tada naredio 2. oklopnoj armiji da prikupi sve raspoložive snage i Crvenu armiju vrati na drugu obalu rijeke. Ta komanda je zahvatila i pripadnike 13. SS divizije “Handžar”, koja je u to vrijeme bila potčinjena 68. korpusu.

U jutarnjim satima 9. novembra 1944. godine komandant divizije Hampel je dobio naređenje da hitno uputi divizijski Izviđački odred prema Apatinu. Nakon što je to odbio, smatrajući tu akciju sigurnim ubistvom, dobio je direktnu komandu Armijske grupe F, sa naređenjem da Izviđački odred odmah krene prema Apatinu, ali i da ubuduće naređenja izvršava bez prigovora. Već istog dana pripadnici 13. SS divizije su krenuli prema zacrtanom cilju. Izviđački odred je jedini bio u mogućnosti da se priključi defanzivnoj akciji jer je jedini još zadržao motorizovane sposobnosti. Preko Gradišta, Vinkovaca i Osijeka odred je ušao u Mađarsku i odmah stupio u borbu, kao ispomoć već izmorenoj “Brandenburg” diviziji. U žestokoj borbi odred je zadobio osjetne gubitke, ali se po ocjenama viših komandi borio “iznimno dobro”. Zahvaljujući tome, uspostavljena je čvrsta odbrambena linija u nizini na zapadnoj obali rijeke. Međutim, njemački položaj na Dunavu se ubrzo pogoršao, jer je Crvena armija 11. novembra uspostavila još jedan mostobran sjeverno od Apatina, kod Batine. Front su na tom dijelu branile samo tri njemačke divizije, koje nisu bile u stanju zadržati daleko superiornije sovjetske trupe. Zahvaljujući tome, jedan sovjetski bataljon je uspio prijeći rijeku i utvrditi se u blizini željezničke stanice.

Ovakvim raspletom događaja fon Vajs dobija dozvolu od Himlera da sve raspoložive snage 13. SS divizije “Handžar” angažuje kod Batine, ali “privremeno”. Jedan bataljon je odmah upućen u Dardu, dok su preostale jedinice poslane sa mostobrana kod Brčkog, prema Batinu. Ove snage, jačine četiri bataljona, artiljerijskog diviziona i manjih jedinica veze, bivaju objedinjene u “Borbenu grupu Hanke”. Ova borbena grupa je ubrzanim tempom krenula prema Mađarskoj, tačnije prema Baranji, koja je tada pripadala Mađarskoj, stigavši u Beli Manastir 14. novembra. Jedinica je u konačnici zaposjela položaj u rejonu Zbajevca. U trenutku dolaska ove jedinice na dunavskom mostobranu su se razvile žestoke borbe. Nijemci su uspjeli ostvariti prve uspjehe, izbacivši sovjetske trupe iz nekoliko pozicija kod Apatina. Sličan uspjeh ostvaren je i kod Batine. Naime, uslijed žestokog njemačko udara, uz podršku avijacije, sovjetske trupe su bile primorane povući se iz istočnih i sjevernih dijelova Batine. Međutim, njihovo potiskivanje na istočnu obalu Dunava nije ostvareno. Sovjetski vojnici su uspjeli postaviti pontonski most, te uvesti u borbu nove, svježe i jake trupe, ali prebaciti i tenkove. Do 20. novembra, kod Apatina su se na drugu obalu prebacile čat tri sovjetske divizije. Nijemcima je, doduše, uspjelo poći od ruke odbiti nekoliko teških napada, u čemu je primarnu ulogu imala “Handžar” divizija. Ipak, situacija je postajala sve teža – nedostajalo je municije (posebno artiljerijske), a pretrpljeni su i teški ljudski gubici. Zbog toga su njemačke trupe bile prisiljene na povlačenje.

U kasnim satima 21. novembra Crvena armija je uspjela prebaciti jednu diviziju (113. pješadijsku) kod Batine, koja je napala već narednog dana, probivši dva kilometra široku brešu u njemačkim linijama. Još prije mraka, prodrla je do njemačkih artiljerijskih položaja istočno od Podolja. Sovjeti su doslovno pregazili “Borbenu grupu Hanke”, odnosno 13. SS diviziju “Handžar”. Preostali Bošnjaci bili su potpuno neiskusni za ovakvu vrstu ratovanja, pa mnogi nisu izdržali pod masivnim i žestokim sovjetskim napadom. Njemački gubici su bili izrazito visoki, a po nekim izvorima od oko 1 200 vojnika koji su činili “Borbenu grupu Hanke”, jedva ih je 200 ostalo u stroju.

Napadi Crvene armije su se smjenjivali gotovo bez pauze, a rezervna njemačka odbrambena linija je u jutarnjim satima 23. novembra bila na dva mjesta probijena. Uz podršku 40 tenkova i avijacije, sovjetske snage su brzo prodrle sa prostora Podoleje, osvajajući nova područja. Preostale jedinice “Borbene grupe Hanke” ovaj put se nisu našle na direktnom udaru Crvene armije, pa su bile spremne na brzo povlačenje. U međuvremenu, Nijemci su poduzimali očajničke pokušaje stabilizacije stanja, ali bez većeg učinka. Sovjetski napadi doveli su u opasnost odscijecanje linije opskrbe Armijske grupe F ali i dovođenje dijela njemačkih snaga u potpuno okruženje. Angažman ostatka 13. SS divizije “Handžar”, odnosno njezinih mizernih ostataka južno od Zagreba, bilo je pitanje vremena. Već 25. novembra i ove snage su prebačene u Mađarsku.

Sovjeti su 29. novembra zauzeli Pečuh, napredujući prema Sekešfehervaru, koji se nalazi u centralnom dijelu Mađarske. “Borbena grupa Hanke” tada se povukla istočno od Bolmaja, formirajući novu odbrambenu liniju 28. novembra. Kroz dva dana ona je napadnuta od daleko nadmoćnijih sovjetskih snaga. Poslije više napada kod Senmatrona, Crvena armija je prodrla duboko na potezu južno od grada. Iako je prodor, uslijed pojačanja, zaustavljen Nijemci su odlučili da “Borbena grupa Hanke” nije dovoljno spremna za borbu, te je izvučena i premještena u Barc radi oporavka. Tu je dio njenih jedinica nanovo uspostavljen i popunjen.

Zanimljivo je da su se tokom popuna “obreli” i Bošnjaci, koji su prethodno bili razoružani. “Borbena grupa Hanke” se kod Siklosa susrela sa 1. brdskom divizijom, u kojoj su Bošnjaci korišteni kao pripadnici radnih vodova i konjovodci. Kako je ta divizija većinu nosećih životinja ostavila u Bosni, Bošnjaci su korišteni za popunu iscrpljenoj “Borbenoj grupi Hanke”, koja se svela na svega 450 ljudi. Naređeno je tada da ova jedinica uspostavi komunikaciju sa ostalim dijelovima 13. SS divizije, što je ostvareno početkom decembra 1944. godine, nakon što su preostali dijelovi divizije došli u Barc.

Borbe u toku januara i februara 1945. godine na prostoru Poljske, donekle su stišale mađarsko ratište gdje se nalazila 13. SS divizija “Handžar”. Početkom marta združene jedinice 57. sovjetske i 1. bugarske armije kreću u konačni napad duž cijelog istočnog fronta. U tim borbama, svu silinu neprijateljskog napada osjetila je i divizija “Handžar”. U takvoj situaciju naređeno je povlačenje na tzv. Položaj “Dorothea”. Međutim, već 2. aprila uslijedio je novi veliki napad. Nakon što je Crvenoj armiji pošlo za rukom da kod Nađibaja probije njemačke linije odbrane, divizija “Handžar” je ponovo dobili naređenje za povlačenje, kako bi izbjegla opkoljavanje. Gonjenje divizije “Handžar” odvijalo se sve do prelaska na istočnu obalu rijeke Mure, kod mjesta Murakerestur. Nakon prelaska, jedinice divizije “Handžar” su sakupljene kod Kotoribe, a zatim uključene u slabu odbrambenu liniju kod Dravograda. U jutarnjim satima 3. aprila Crvena armija je napala ovu liniju odbrane, a pripadnici divizije su na određenim pravcima čak uspjeli odbiti sovjetske napade. No stanje je bilo beznadežno, pa se ostatak divizije pod jakim sovjetskim pritiskom povukao dalje prema zapadu, prešavši granicu Njemačke 3. aprila 1945. godine.

Jedinica je tada raspoređena na tzv. “Zaštitni položaj Rajha”, ali je nakon dolaska ustanovljeno da linije odbrane ne postoje. Svoju posljednju dopunu jedinica dobija od pozadinskih trupa, a također i od “Volksturma” – teritorijalne formacije popunjene osobama koje su uglavnom bile starije od 60 godina. Ubrzanim tempom, kopajući rovove, pokušana je uspostava nove odbrambene linije. Taj “posao” je osujećen 8. aprila kada je uslijedio novi sovjetski napad. Naredba je bila da se linija održi po svaku cijenu, bez obzira na gubitke, pa su se pripadnici divizije “Handžar” ubrzo pregrupisali i navalili na neprijatelja, uspjevši ih odbaciti i tjerati naredna dva dana. Uvidjevši da je otpor na ovom dijelu žilav, 11. aprila bugarske jedinice napadaju položaje divizije “Handžar”. Napad je odbijen a tom prilikom su ubijena 64 bugarska vojnika. Napadi su nastavljeni sve do 13. aprila, kada je nastupilo kratkotrajno zatišje. Bilo je to zatišje pred buru, jer je već narednog dana uslijedila do tada neviđena artiljerijska vatra na linije odbrane divizije “Handžar”. Regrutovani pripadnici “Volksturma”, uglavnom Slovenci, uspaničili su se i prebjegli na sovjetsku stranu. Ovakvu šupljinu iskoristili su Sovjeti koji je udario po lijevom boku, dovevši dio jedinice u poluokruženje. U predvečernjim satima pripadnici divizije “Handžar” su bili primorani na povlačenje. Ipak, naređeno im je da izvrše kontranapad. Poslije 48 sati borbi uspješno su vratili izgubljene položaje u sektoru Kaaga gdje su i vođenje navedene borbe. U izvještaju od 14. aprila 1945. godine, komanda Kopnene vojske Wehrmachta (OKH) istakla je da se “Handžar” divizija borila “izvanredno dobro” protiv daleko nadmoćnijeg neprijatelja.

Međutim, bili su to posljednji trzaji već uveliko desetkovane divizije, koja je pružala nadljudske napore u izvršavanju naređenja. Vrijedi navesti da su pripadnici divizije 19. aprila kod Kiesmandorfa odbili snažan napad Crvene armije, ali bilo je to već vrijeme potpunog rasula njemačke vojske i Bitke za Berlin, tako da su se i preživjeli pripadnici 13. SS divizije “Handžar” nastojali spasiti ostavši na teško pristupačnim mjestima “Zaštitnog položaja Rajha”, gdje su i ostali sve do 5. maja 1945. godine, kada položaje preuzimaju druge jedinice njemačke vojske, a jedinica kreće u povlačenje prema zapadu, prispjevši 7. maja na područje Kalersdorfa. Narednog dana su nastavili povlačenje prema zapadu, a u narednim danima preživjele grupice divizije su se predavale Britancima.