Početna Zanimljivosti Historijat Sandžaka i položaj Bošnjaka u njemu od formiranja do raspada socijalističke...

Historijat Sandžaka i položaj Bošnjaka u njemu od formiranja do raspada socijalističke Jugoslavije

0
PODIJELI

Sandžak je višestoljetni naziv za područje koje se danas prostire na dijelovima dvije države – Srbije i Crne Gore. Sve do Prvog balkanskog rata 1912. godine Sandžak je činio jedinstvenu teritorijalnu cjelinu sa sjedištem u Novom Pazaru. Zbog toga se tokom osmanskog perioda i zvao Novopazarski sandžak. Kao posebna administrativna jedinica prvi puta se spominje 1578. godine kao jedna od sedam oblasti koja je ulazila u sastav Bosanskog sandžaka. Granice Novopazarskog sandžaka su se kroz historiju manjim dijelom mijenjale, da bi svoj konačni i međunarodni oblik dobile Berlinskim kongresom 1878. godine, kada su određene i granice kneževine Srbije i Crne Gore, a potvrđene su Istanbulskom konferencijom 21. aprila 1879. godine. Prostire se na površini od 8 691 km2 i na njegovom području prema popisu iz 2011. godine živi 390 737 stanovnika od čega su većina Bošnjaci.

Na prostor današnjeg Sandžaka Južni slaveni formiraju svoje političko – državno jezgro još u VII stoljeću, koje se vremenom razvija u srpsku srednjovjekovnu državu pod nazivom Raška. Premda se širila sve do obala Jadranskog mora, njezino jezgro će ostati na ovom prostoru sve do širenja na prostor Kosova početkom XIII stoljeća. Prvobitna vjera Rašana bila je paganska, a njegovana je više od 1 000 godina. Kršćanstvo primaju posredstvom Zapada i Rima, a uporedo sa njima primit će ga i Dukljani sa kojima će se vremenom ujediniti. Kada je Rastko Nemanjić, sin Stevana Nemanjića, osnova Srpsko – pravoslavnu crkvu početkom XIII stoljeća i proglasio njezinu autokefalnost (samostalnost) u odnosu na Grčko – pravoslavnu crkvu počeo je i novi religiozni život Rašana. Uporedo sa jačanjem crkve tekao je i uspon srpske države, koja će najveći procvat doživjeti za vrijeme cara Dušana (1331 – 1355). Istovremeno u Maloj Aziji jača novo carstvo, Osmansko. Obe države su težile da pokore nekada moćno Bizantsko carstvo i da osvoje njihovu prijestonicu Konstantinopolis. Odbivši Dušanovu ponudu da zajednički pokore Bizant, Osmanlije 1354. godine zauzimaju Galipolje čime prvi puta dolaze na prostor Balkana. Nakon Kosovske bitke 1389. godine prostor današnjeg Sandžaka većinom dolazim pod upravu Osmanskog carstva. Preko tih teritorija, a i preko Gornje Zete koja je u ušla u sastav Kraljevine Bosne 1374. godine, Osmanlije će nekoliko decenija upadati u Bosnu. Već tada, a naročito od sredine XV stoljeća počinje i proces prihvatanja Islama stanovništva Sandžaka. Još prije pada Srpske despotovine 1459. godine veći dio teritorije Sandžaka je bio pod stvarnom vlašću Osmanlija. On se nalazio u sastavu Bosanskog krajišta osnovanog između 1448. i 1451. godine, a od pada Kraljevine Bosne 1463. godine u sastavu Bosanskog sandžaka.


Osmanlije su u početku novoosvojene krajeve dijelili na osnovne vojnoadministrativne jedinice – vilajete, koji su se sastojali iz više nahija podjeljenih u kadiluke. Tako je i u sastavu Bosanskog sandžaka postojao jedan vilajet – kadiluk, Novi Pazar sa nahijama Zvečan, Ras, Jelač i Sjenica. Kada je krajem XV stoljeća ovakvo uređenje preraslo u spahijsko – timarsku feudalnu organizaciju, u Bosanskom sandžaku se našao spahijsko – timarski vilajet Novi Pazar sa četiri nahiju, dok se u okviru Hercegovačkog sandžaka našla oblast Prijepolja i Drina. Poslije blizu 330 godina zajedničkog života u Bosanskom sandžaku, Novi Pazar je 1790. godine izdvojen i pretvoren u Novopazarski sandžak, koji je 1817. godine ukinut i ponovo priključen Bosanskom sandžaku, da bi od 1865. godine, nakon Tanzimatskih reformi u Osmanskom carstvu, pretvoren u zaseban kajmakamluk (okrug) u Bosanskom vilajetu/ejaletu, sa sjedištem u Sjenici. Godine 1872. mu je pridružen i Niški sandžak, koji se nalazio u sastavu Rumelijskog ejaleta. Nakon osmansko – sprskog rata, Novopazarski sandžak je 2. juna 1877. godine i definitivno izdvojen iz Bosanskog vilajeta, te je priključen novoformiranom Kosovskom vilajetu, u čijem sastavu će ostati sve do 1912. godine, odnosno do teškog poraza Osmanlija u Prvom balkanskom ratu.

U Prvom svjetkom ratu Bošnjaci Sandžaka su masovno mobilisani u srpsku vojsku. Prema sačuvanoj dokumentaciji hrabro su se borili a naročito su se istakli prilikom odbrane Beograda 1915. godine. Danas se vjeruje da je na mjestu na kome je podignut spomenik neznanog junaka na Avali kod Beograda, hrabro poginuo u borbi protiv Nijemaca i Sulejman Balić, Bošnjak iz Sandžaka. Kada se srpska vojska povukla preko Albanije za Solun čitav prostor Sandžaka su okupirale austrougarske trupe, čija uprava je trajala od decembra 1915. godine, pa sve do novembra 1918. godine kada u Sandžak ponovo ulaze srpske trupe. Nakon toga Sandžak je ušao u sastav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, a sa formiranjem Kraljevine Jugoslavije 1929. godine i podjelom države na banovine, prostor Sandžaka je ušao u sastav Zetske banovine.

Položaj Bošnjaka u novoformiranoj Kraljevini SHS je bio izuzetno težak. Osim vjerskih, nisu imali nikakvih nacionalnih karakteristika. U prvim godinama, dok vlast još nije bila u pravom smislu formirana, bili su izloženi čestim fizičkim progonima i maltretiranjima. O tome su pisali i brojni listovi u zemlji. Tako sarajevska “Pravda” navodi 29. jula 1920. godine, da vlasti Sandžaka “maltretiraju i ubijaju djecu u bešikama i bjelobrade starce, nevine djevojke i trudne žene”, dok su “džamije pretvorene u smetljišta a sve sa namjerom da se muslimani isele iz svojih ognjišta”. Zbog surovosti vlasti narodni poslanici partije Džemijet su u februaru 1921. godine uputili žalbu Predsjedništvu Ustavotvorne skupštine Kraljevine SHS, u kojoj između ostalog stoji: “(…) Kako smo mi od pouzdanih osoba izvijeteni usmrćeno je zadnjih dana od vojnika i žandara što puškom, što bajonetima, što sindžirom [lancima], što kundakom između 700 i 1 000 osoba, a među njima većinom nevina djeca i žene. Desio se slučaj da je mati ubijena i da je dijete ostalo sisajući sisu 24 sata, pa kad je došla druga patrola isto je dijete natakla na bodež, usmrtila ga i bacila u vatru (…)”.

i agrarna reforma (1918 – 1921) kojom su bili zahvaćeni samo Bošnjaci Sandžaka, dovela je na hiljade porodica na rub gole egzistencije. U takav položaj su došli zbog državne politike kojom je planirano da se Bošnjaci natjeraju da napuste zemlju i odsele u Tursku, ili bilo gdje drugo. Do 1931. godine iz Sandžaka i Kosova je iseljeno 45 000 ljudi. Radi iseljavanja Bošnjaka iz Sandžaka pravljeni su i zvanični aranžmani između vlada Kraljevine Jugoslavije i Republike Turske. Na osnovu Konvencije koje su zaključile vlade Kraljevine Jugoslavije i Turske u ljeto 1938. godine, trebalo se iseliti 40 000 porodica (oko 200 000 ljudi) u intervalima od 1939. do 1944. godine. Ostvarenje ovih planova osjujetio je Drugi svjetski rat i snage koje su bile protiv tih planova.

U toku Drugog svjetskog rata jedan dio Sandžaka je ušao u sastav Nezavisne države Hrvatske, a zatim je gotovo čitav bio pod okupacijom Italije, a od jeseni 1943. godine, odnosno kapitulacije Italije, Sandžak je okupirala njemačka vojska. Bošnjaci su tada bili plijen te su uvrštavani u razne pomoćne formacije okupatora. Formirali su i svoje odbrambene formacije poznatije kao tzv. Muslimanske milicije, ili su učestvovali u jedinicama Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije pod vodstvom Josipa Broza Tita. Jedan od organizatora otpora u Crnoj Gori i Sandžaku je narodni heroj Rifat Burdžović – Trša. Halil Hadžimurtezić i Zećir Musić su također proglašeni narodnim herojima Jugoslavije. U toku rata najveće zlo po Bošnjake Sandžaka je bio Ravnogorski pokret Draže Mihailovića čije formacije su pobile više desetina hiljada žena, djece i odraslih Bošnjaka, dok su jedan dio nasilno preveli u pravoslavlje. Zbog specifičnosti Sandžaka, u periodu Drugog svjetskog rata, dok su stvarani temelji socijalističke Jugoslavije, krajem 1943. godine obrazovano je Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Sandžaka, kojim je ova teritorija dobila punu autonomiju. Ali, ubrzo nakon oslobođenja u martu 1945. godine autonomija je ukinuta uz obrazloženje “da to žele narodi”, koji će se svestranije razvijati “kada budu odvojeni i u sastavu Srbije i Crne Gore”.

Ulaskom u socijalističku Jugoslaviju 1945. godine, poboljšao se ekonomski, društveni i prosvjetni status Sandžaka, u odnosu na stanje prije rata, ali je ipak položaj Bošnjaka kao naroda sputavan. U periodu od 1950. do 1964. godine vlasti su vršile represiju prema Bošnjacima, kako bi u što većem broju napustili Sandžak. Zbog toga se u prvom periodu iseljava veći broj Bošnjaka na Kosovo, Makedoniju, BiH i Republiku Tursku. Samo je u Sarajevo i okolinu tada iz Sandžaka došlo oko 150 000 Bošnjaka, a smatra se da ih na teritoriji BiH ima oko 250 000. U Tursku je poslije Drugog svjetskog rata emigriralo oko 30 000 ljudi. Život tokom socijalističke Jugoslavije im je bio konstantno sputavan – nisu mogli izučavati svoju historiju, književnost niti umjetnost. Nisu posjedovali nacionalne niti kulturne institucije, štampu, TV i radijo. Sve do jeseni 1990. godine nisu mogli imati svoje političke stranke i partije, niti kulturno – prosvjetna društva.

O etničkom porijeklu Bošnjaka Sandžaka, njihovom jeziku i povezanosti sa Bošnjacima Bosne i Hercegovine, napisane su brojne studije. U djelu Muhameda Hadžijahića “Od tradicije do identiteta – geneza nacionalnog pitanja bosanskih Muslimana” se navodi: “Karakteristično je i to da su se mnoge slavensko – muslimanske etničke grupe izvan Bosne, počevši od Novopazarskog sandžaka pa dalje na istok osjećale Bošnjacima i svoj jezik nazivale bosanskim, a da se ne može dokazati da se tu radilo o eventualnim doseljenicima. Za Novopazarski sandžak to je i razumljivo s obzirom na njegovu viševjekovnu pripadnost Bosni, a za ostale krajeve ti bošnjački osjećaji izgleda da proizilaze uprkos odsustvu teritorijalnog jedinstva, iz njihove etničke /južnoslavenske/ i konfesionalne povezanosti sa bosanskim Muslimanima, odnosno iz etničke izoliranosti od Arbanasa i Turaka i vjerske od susjednih kršćana.” I drugi istraživači, naročito etnografi, zaključuju isto. Čuveni češki etnograf Lubor Niederle u djelu “Slovenski svet” iz 1909. godine, “sve muslimane /Južne Slavene/ u Novopazarskom sandžaku Kosovu i Metohiji, kojih je 1901. godine bilo 90 000, pribraja Bošnjacima”. Poznate Engleskinje, Mekenzijeva i Irbijeva, koje su znatno utjecale na razvoj školstva u BiH tokom austrougarskog perioda, prilikom posjete Kosovskoj Mitrovici i susreta sa tadašnjim kadijom, svjedoče da im je rekao: “Baš mi je milo, što čujem da govorite bošnjački. Ja sam Bošnjak…”. I američki istraživači muslimanskih narodnih pjesama Milan Parry i Albert Lord, prilikom putovanja Sandžakom tokom tridesetih i pedesetih godina XX stoljeća svjedoče sa se svi sandžački muslimani osjećaju Bošnjacima i da svoj jezik nazivaju bosanskim. [Bosnae.info]

 

Komentari