Početna Zanimljivosti Kako je komunistička vlast izricanjem smrtnih kazi nametnula svoj legitimitet – Smrtne...

Kako je komunistička vlast izricanjem smrtnih kazi nametnula svoj legitimitet – Smrtne presude u Jugoslaviji nakon Drugog svjetskog rata

0
PODIJELI

Suđenje i izricanje smrtnih kazni bila je samo jedna u nizu metoda nove komunističke vlasti da nametne svog legitimitet. Pri tome treba imati u vidu da su se fizičke likvidacije tokom i nakon 1945. godine odvijale i mimo sudskih odluka. Nekada su kao opravdanja navođeni pokušaji bijega uhapšenih, ali je bilo i doslovne likvidacije bez opravdanja, što se može okarakterisati kao zločin. Općenito su likvidacije bez suđenja vršene tokom maja i juna 1945. godine, kada su se partizanima predali brojni ratni zarobljenici i civili. Presuda za život ili smrt ovisila je od lične odluke oficira OZNA-e, ličnog poznanstva ili toga da li se neko nekome zamjerio prije ili u toku rata. Osim pred Sudom narodne časti, presude su se odvijale i pred vojnim sudovima koji su bili javni, a bile su veoma oštre, najčešće smrtne – strijeljanjem.

Tako je, naprimjer, Vojni sud 29. divizije u Mostaru 3. maja 1945. godine osudio na smrt strijeljanjem advokata i predratnu pristalicu HSS-a u Hercegovini dr. Jakšu Miljkovića. Zanimljiva je i presuda šefu ustaške policije za Mostar, Dubrovnik i Šibenik, dr. Mati Roki čije je suđenje počelo 13. maja 1945. godine u jutarnjim satima, da bi mu presuda bila izrečena već u 13 sati, a u 18 je bio i obješen uz prisustvo oko 8 000 ljudi. Tokom maja i juna u Hercegovini je obješeno ili strijeljano na desetine ljudi, čak i onih za koje je ostalo zabilježeno da su za života imali samo jedan razgovor sa okupatorom. U gotovo svim presudama je učestvovao i narod koji je lično vješao osuđenike. U maju 1945. pred Vojnim sudom u Sarajevu suđeno je dr. Atifu Hadžikadiću, bivšem gradonačelniku i direktoru Trgovačke akademije u Sarajevu, Mustafi Busuladžiću, profesoru teologije, inženjeru Branku Ećimoviću, vlasniku Fabrike “Avia” i Rasimu Bećiragiću, bivšem direktoru Direkcije šuma u Sarajevu. Svi su proglašeni krivim i osuđeni na smrt strijeljanjem. Povodom ovog suđenja u Sarajevu su se potajno prikupljali potpisi podrške Hadžikadiću i drugima s ciljem dokazivanja da su nevini. Vlasti, naravno, nisu takvo što tolerirale. U junu 1945. godine pred Vojnim sudom u Sarajevu su na smrt strijeljanjem osuđeni i Sulejman Hajrović te Nikola Konjicija. Presude izrečene tokom 1945. godine izricale su se ne samo za ratne zločine nego i za pomaganje “bandama”.


Osuđenik nakon suđenja nije imao pravo da mu se pročita presuda ili da mu se ispuni posljednja želja, osim dan prije izvršenja kazne kada ga je mogao posjetiti rođak ili druga osoba. Ipak, dešavalo se i da se kazna izvrši odmah, ukoliko načelnik MUP-a nije mogao čekati sutradan zbog obaveza. Također, tokom 1945. i 1946. godine bilo je slučajeva da su se smrtne kazne izvršavale odmah nakon izricanja prvostepene presude, pa su presude drugostepenog suda, koje su uglavnom samo potvrđivale prvostepene presude, stizale nakon što je kazna već bila izvršena.

Prva suđenja pred Vrhovnim sudom za BiH rezultirala su smrtnim presudama u septembru 1945. godine. Presude su pored smrtne presude rezultirale i gubitkom svih političkih prava. Sudilo se visokorangiranim osobama iz razdoblja Nezavisne države Hrvatske koje su bosanskohercegovačke vlasti imale u svojim rukama: Božidar Bralo, dr. Savo Besarović, Petar Petrović, Redžep Hajrović i Akif Handžić. Novine su opširno izvještavale o ovom suđenju, a publika je odmah prilikom ulaska optuženih u sudnicu počela uzvikivati: “Smrt ustaškim koljačima”, “Smrt ubicama”. Zbog činjenice da je zakon br. 3, prema kojem se sudilo, predviđao prvostepenu nadležnost Vrhovnog suda, te neravnopravnost optužbe i odbrane, neki su historičari suđenje na temelju ovog zakona smatrali primjerima političke represije i političkim procesima.

 

Komentari