Početna Historija Bosne Kratki osvrt na period odbrambeno – oslobodilačkog rata 1992 – 1995 (...

Kratki osvrt na period odbrambeno – oslobodilačkog rata 1992 – 1995 ( II dio)

0
PODIJELI
HV
U agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu učestvovale su, pod neposrednom komandom zapovjednika Južnog bojišta, generala Janka Bobetka, glavnina ili dijelovi sljedećih jedinica Hrvatske vojske: 1. „A“ brigada ZNG; 4. brigada ZNG; 101. „R“ brigada ZNG; 115. brigada HV; 116. brigada HV; 126. brigada HV; 153 „R“ brigada HV; Taktička grupa 2 (TG-2); Taktička grupa 4 (TG-4); Taktička grupa (TG) Sinj; Bojna „Frankopan“.“

U Hrvatskoj je tokom 1992. godine u medijima objavljeno nekoliko tekstova kojima je isticana podrška u borbi protiv velikosrpske agresije. Pogoršanju odnosa je lično doprinio lider HDZ-a i vrhovnik Hrvatske, Franjo Tuđman svojim kartografskim vizijama i direktnim miješanjem u unutrašnje prilike RBiH. Ubrzo je smijenio čelnika HDZ za RBiH Stjepana Kljujića i sve ostale ličnosti koje su se borile za cjelovitu RBiH. Na mjesto čelnog čovjeka HDZ BiH postavljen je Mate Boban. I pored teškog antagonizma, čelnici Srbije i Hrvatske su bili izričiti da BiH treba podijeliti. Nakon više sastanaka, u Gracu 26. februara 1992. godine, tajno su se sastali Tuđmanov specijalni izaslanik Josip Manolić i Radovan Karadžić. Konačan dogovor između srpske strane (Karadžić) i hrvatske (Boban), potpisan je 6. maja iste godine u Gracu. Na ovako licemjernu politike Hrvatske nadovezao se i HVO koji je tokom ratne 1992. i u prvim mjesecima 1993. godine, i pored određenih incidenata, bio oprezan saveznik ARBiH. Do otvorenog sukoba će doći u proljeće 1993. godine. Od januara iste godine direktno će u sukob, na stranu HVO, ući i regularna vojska Hrvatske.

Iako je HVO, uz indirektnu pomoć HV 20. oktobra 1992. godine, zauzeo Prozor koji je bio pod kontrolom jedinica ARBiH, snage lojalne RBiH su najstojale smiriti situaciju kako ne bi došlo do sve otvorenijeg sukoba. Ipak, to nije bilo ostvareno pa je 12. januara 1993. godine HV, uz pomoć HVO, izvršio agresiju na Gornji Vakuf, gdje su uglavnom živjeli Bošnjaci, ali sa većom koncentracijom Hrvata. Sukob se još više rasplamsao nakon propalog Vens – Ovenovog plana i niza lokalnih oružanih sukoba. Sukob se uskoro proširio širom centralne Bosne, a naročito je žestoko bilo u Mostaru, koji je bio podijeljen na istočni, koji je kontrolisala ARBiH i zapadni, koji je kontrolisao HVO. Svoj vandalizam hrvatske snage su iskazale rušenjem Starog mosta u Mostaru. U toku sukoba, obje strane su počinile više zločina nad civilnim stanovništvom, a posebno je stradalo civilno stanovništvo Viteza.

I dok je ARBiH imala većeg uspjeha u centralnoj Bosni, likvidirajući komunikacijske veze HVO-a čime je stvoreno niz hrvatskih enklava i zauzimanjem Vareša, HVO je imao više uspjeha u Hercegovini, gdje je mogao imati direktnu pomoć HV i gdje je zgurao jedinice 4. korpusa ARBiH u uske predjele Mostara. U februaru 1994. godine, u Zagrebu, su otpočeli pregovori o okončanju sukoba, a nastavljeni su tokom marta u Splitu. Potpisivanjem Vašingtonskog sporazuma 18. marta 1994. godine definitivno je okončan sukob ARBiH i HVO-a

opsada
Ilustracija koja pokazuje opsadu Sarajeva. Opsada Sarajeva predstavlja najdužu opsadu u modernoj historiji ratovanja

Istovremeno dok je trajao sukob sa HVO, tokom 1993. godine, nastavljen je i sukob sa VRS. Štaviše, okončanjem sukoba između Hrvata i Srba, sukob između ARBiH i VRS se dodatno rasplamsao. Krajem 1992. i početkom 1993. godine snage ARBiH su izvršile niz uspješnih akcija u Podrinju, što je prouzrokovalo veliku srpsku kontraofanzivu na Srebrenicu i Goražde, u cilju eliminacije puteva opskrbe iz centralne Bosne. Nakon velikih uspjeha VRS-a u ljeto 1993. godine na Igmanu, pod pritiskom NATO snaga Srbi su bili primorani na povlačenje, ali su presječeni putevi opskrbe u Podrinju, što je dodatno otežalo stanje pripadnika ARBiH u Podrinju. Radi otvorenog sukoba ARBiH i HVO, tokom 1993. godine, srpski agresor je izvodio uglavnom operacije lokalnog karaktera, ne rizikujući veće žrtve. Pored Podrinja, izuzetak je bila još operacija proširenja posavskog koridora kod Brčkog u julu, gdje nisu imali većeg uspjeha. Također, napadi na Sarajevo su nastavljeni svom žestinom, uz često granatiranje civilnih objekata. Time je VRS željela navesti brojčano jače snage ARBiH da kapituliraju.

Rasim delic
Rasim Delić – preuzimanjem čelne pozicije, sredinom 1993. godine Armija Republike Bosne i Hercegovine je kontrolisala oko 18% teritorije. Na kraju rata zajedno sa hrvatskim snagama, kontrolisano je 51,8% teritorije

Tokom 1993. godine ARBiH je uglavnom vodila odbrambeni rat. Postavljanjem Rasima Delića, 8. juna na mjesto glavnog komandata ARBiH, dolazi do drastičnog pomaka u pogledu rata. Otpočinje se sa reorganizacijom jedinica, osnivaju se mobilne manevarske jedinice, poboljšava se disciplina i radi se na doturi novog naoružanja. Okončanjem rata sa Hrvatima otvorila se mogućnost šverca naoružanja, na čemu su najviše uradile SAD i Iran. ARBiH je postepeno prelazila iz odbrambene u oslobodilačku fazu rata. Ipak, VRS je i dalje bila isuviše jaka tako da se u početku oslobodilački tip rata sastojao uglavnom u izvođenju manjih akcija. Ipak, kako je sredinom 1994. godine imala oko 14 000 poginulih pripadnika, VRS više nije bila u stanju da izvodi veće akcije. Moral je dodatno narušen teškim porazom na ozrenskom platou, u maju 1994. godine i u prvoj zajedničkoj akciji ARBiH i HVO, novembra 1994. godine kada je u sklopu operacije “Cincar” oslobođen Kupres. Bilo je jasno da Srbi počinju gubiti rat.

Godina 1995. je otpočela četveromjesečnim primirjem. Iako je agresor često kršio primirje, ono je iskorišteno u cilju uspostavljanja nove saradnje sa HVO i dodatnim unaprijeđenjem kapaciteta ARBiH. U tom cilju početkom 1995. godine radi boljeg izvođenja oslobodilačkih akcija osnivaju se divizije. Tokom februara 7. korpus  je izveo niz napada na Vlašić ali bez većeg uspjeha. Međutim, nakon detaljnih priprema 20. marta, združene jedinice 7. i 3. korpusa otpočinju operaciju “Domet 1” te je nakon samo 3 dana borbe oslobođen najdominantniji objekat Opaljenik. Bio je to, do tada, najveći uspjeh oslobodioca RBiH. I na drugim frontovima, jedinice ARBiH su imale znatnog uspjeha, tako da je 3. korpus u maju na Ozrenu oslobodio Podcjelovo, a 1. i 4. korpus na Treskavici kod Sarajeva više mjesta, uključujući dominantnu kotu Đokin Toranj.

Veliki uspjesi ARBiH tokom prve polovine 1995. godine rezultirale su pojavom nepotrebnih preambicioznih namjera. Komanda je u junu odlučila da otpočne operaciju deblokade Sarajeva, nazvanu “Tekbir” ili “T”. Do tada najveća oslobodilačka operacija ARBiH, koja je prema nekim procjenama u toj operaciji angažovala blizu 60 000 boraca, otpočinje 15. juna 1995. godine, snažnim artiljerijskim napadom na linije VRS kod Ilijaša. Primarni cilj operacije bilo je presijecanje puteva opskrbe sjeveroistočno od Sarajeva. I pored početnih uspjeha, naročito sjeverno i južno od grada, operacija će završiti teškim porazom ARBiH, koja je imala 403 poginula i oko 1 500 lakše i teže ranjenih boraca.

krivaja
Plan srpske operacije “Krivaja 95”

Fijasko operacije i izmorenost snaga, dodatno će otežati ionako tešku situaciju u Srebrenici. I pored toga što su Srebrenica i Žepa u maju 1993. godine proglašena demilitariziranim zonama, agresor je u 47 navrata vršio artiljerijske i snajperske napade po Srebrenici i Žepi. ARBiH je dostavljanjem pomoći helikopterima sve do maja 1995. nastojala pomoći opkoljenim enklavama. Rušenjem helikoptera ARBiH, iznad Srebrenice, 7. maja ta pomoć je obustavljena. VRS je još tokom juna skoncentrisala ogromne snage oko Srebrenice. U rano jutro 6. jula 1995. godine srpska vojska otpočinje operaciju “Krivaja 95” – napad na Srebrenicu. Slabašno opremljene jedinice ARBiH pružile su herojski otpor, ali 11. jula u 14:00 Srebrenica pada u ruke srpskog agresora. I dok su žene i djeca spas potražili u bazi UNPROFOR-a u Potočarima, oko 12 000 vojno sposobnih muškaraca se nastojalo probiti na teritoriju koju je kontrolisala ARBiH. Njih oko 3 500, se uspjelo probiti na Bajkovici kroz koridor koji je uspostavio 2. korpus. Po priznanju Vlade RS, više od 8 000 muškaraca je zarobljeno i strijeljano. Dva dana kasnije Ratko Mladić je izdao ultimatum i braniocima Žepe da se predaju. Nakon kraćih pregovora, 25. jula, 285. brigada ARBiH iz Žepe na čelu sa Avdom Palićem se predala. Time su sva mjesta u Podrinju, osim Goražda, pala u ruke srpskog agresora.

U julu je HV zauzeo nekoliko ključnih mjesta u zapadnoj Bosni, te tako stvorio mogućnost eliminacije pobunjenih Srba u Hrvatskoj. Operacijom “Oluja”, koja je počela 4. avgusta 1995. godine, potpuno je eliminisana Republika Srpska Krajina, paradržava pobunjenih Srba u Hrvatskoj. Ova operacija imala je veliki značaj i za prostor Bihaća i okolice, pošto je nakon 1 200 dana slomljena opsada Bihaća i 5. korpusa ARBiH koji ga je branio. Ovim su stvorene prilike i za eliminaciju samoproglašene Autonomne pokrajine zapadna Bosna, koja je munjevitim oslobođenjem Velike Kladuše, 5. avgusta ukinuta. Ovim događajem, potpuno je rasterećeno ratište 5. korpusa, a on će u narednom toku rata postati okosnica oslobodilačkih operacija ARBiH.

Nakon masakra na Marakalama NATO avijacija, 30. avgusta 1995. godine, otpočinje sa serijom masovnih bombardovanja srpskih položaja širom RBiH. Kako se i sam Ozren i njegove komunikacije, našao pod snažnim udarom, jedince 2. i 3. korpusa 10. septembra sprovode oslobodilačku operaciju na Ozrenu, te oslobađaju važno mjesto Vozuću, čime su spojena dva industrijska centra, Tuzla i Zenica. U nastavku operacije, nazvane “Uragan 95”, ARBiH će osloboditi polovicu Ozrena. Borbe su obustavljene 12. oktobra.

bosanski vojnik
Pripadnik Armije Republike Bosne i Hercegovine u oslobođenom Sanskom Mostu, oktobar 1995. godine

I u zapadnoj Bosni jedinice 5. korpusa otpočinju svoj oslobodilački pohod, 13. septembra 1995. godine. Sprovodeći potpuni “blickrig”, u sklopu operacije “Sana 95”, jedinice 5. korpusa su do 18. septembra oslobodile Bosanski Petrovac, Ključ i Bosansku Krupu, dok su jedinice 7. korpusa, u odvojenoj operaciji, oslobodile Donji Vakuf. ARBiH se nalazila i na prilazima Sanskom Mostu i Bosanskom Novom. Ipak, zbog jake srpske kontraofanzive operacija je zapala u krizu. Dolaskom svježih snaga iz centralne Bosne i 7. korpusa sa jačinom od oko 10 000 pripadnika, ARBiH je odbila srpsku kontraofanzivu i nastavila svoj oslobodilački pohod, koji je krunisan 10. oktobra 1995. godine oslobađanjem Sanskog Mosta. Istovremeno su i snage HV i HVO oslobodile Jajce, Šipovo i Mrkonjić Grad. Snage VRS i njezinih saveznika su bile pred potpunim slomom, a i sama Banja Luka je bila pred padom.

Oslobođenje
Naslovna strana lista “Oslobođenje” iz 14. decembra 1995. godine. Taj dan je u Parizu službeno potpisan Dejtonski mirovni sporazum

U jeku oslobodilačkih operacija 12. oktobra 1995. godine međunarodna zajednica upućuje ultimatum ARBiH, da mora obustaviti svoje daljne oslobodilačke operacije. Nakon četiri godine ratovanja uslijedila je faza pregovora. Do toga je došlo u zračnoj bazi Wrigt Deterson, Ohio SAD, 21. novembra 1995. godine. Sporazum su potpisali predstavnici RBiH (Alija Izetbegović), RH (Franjo Tuđman) i SRJ (Slobodan Milošević). Dejtonskim mirovnim sporazumom okončan je sukob u BiH.

Tokom četverogodišnjeg rata stradalo je nešto više od 100 000 ljudi, od čega je 65% Bošnjaka, dok je sa svojih ognjišta protjerano preko 2 000 000 ljudi. Stradalo je najviše civilno stanovništvo strijeljanjima, bombardovanjem gradova, mučenjem u logorima nacističkog tipa. Razrušena su arhitektonska jezgra Mostara, Sarajeva, Bihaća, Gornjeg Vakufa idr. Najveća razaranja počinile su srpske oružane formacije granatiranjem razornim artiljerijskim oruđima.