Početna Zanimljivosti Mit ili stvarnost – Da li je 36 000 pripadnika Crkve bosanske...

Mit ili stvarnost – Da li je 36 000 pripadnika Crkve bosanske prešlo na islam dolaskom sultana Mehmeda II el Fatiha?

0
PODIJELI

Danas je veoma rašireno mišljenje i uvjerenje da su bosanski muslimani “ogromnom većinom potomci patarena, koji su sačinjavali većinu ili masu naroda bosanskoga u vrijeme srednjovjekovne bosanske države”. Pripadici Crkve bosanske, iako većina, bili su pod stalnim udarom križarskih ratova i kršćanstva, pogotovo u vrijeme vladavine posljednja dva bosanska kralja Stjepana Tomaša i Stjepana Tomaševića. Po tom shvatanju, čin prihvatanja islama desio se u jednom mahu i to masovno, odmah po padu Jajca, u junu 1463. godine još dok je sultan Mehmed II boravio u Bosni. Padom Jajca, stolnog grada Kraljevine Bosne, nastupio je prema predajama “čas prelaska na islam”. Po tom predanju oko 36 000 pripadnika Crkve bosanske pohrlilo je pred Jajce da se pokloni sultanu Mehmedu II gdje su prihvatili islam i postali muslimani. Tim činom odmah je preko 30 000 Bošnjana postalo dio sultanove vojske. Koliko ima istine u ovim tvrdnjama?

Stariji historičari smatraju da je ova predaja vjerodostojna. Oni se prvenstveno pozivaju na tzv. Janjičarski kanun (zakon), odnosno na jedan njegov prepis iz 1724. godine koji je u Istanbulu sačinio Mustafa Ćelebi. Tu se na prvom mjestu ističe da je ejalet Bosna izuzetak u odnosu na sve ostale pokrajine Osmanskog carstva, kada je u pitanju prikupljanje djece za janjičarski red. Dok su se u ostalim dijelovima carstva za janjičarski red uzimala djeca iz kršćanskih porodica, u slučaju Bosne “zakonom je određeno da se samo uzimaju muslimanski sinovi i primaju odmah u carske saraje i bašće”. Bošnjaci su stekli ovo pravo i povlastice još “dok je sultan Fatih osvajao Bosnu tako što se većina naroda poklonila njegovoj sili i odmah prešla na islam. Kad je vidio da svi najedanput primiše islam, sultan im reče da oni nisu ‘hrđav narod’. Na to im je još dodao da mogu od njega tražiti šta žele. Bošnjaci mu na to odgovore da mole da se i njihova djeca uzimaju u adžami oglane. Njihovoj molbi je udovoljio i od tada je ‘zakonom zajamčeno’ da se muslimanska djeca iz Bosne, bila obrezana ili neobrezana, bez joklame (pregleda) moraju primati u saraje”.

U prilog ovoj tvrdnji autori navode i neke druge izvore. Tako osmanski putopisac i historičar Dursun beg, koji se našao uz sultana Mehmeda II tokom njegove kampanje protiv Kraljevine Bosne, navodi da se domaći narod u pojedinim mjestima sklonio u teže pristupačna mjesta i po prirodnim utvrdama, odakle Osmanlije “toliko roblje povedoše” da to ne bi “kadar bio popisati ni najvještiji pisar”. Dursun beg piše i da je nakon pada Jajca “pobjedonosni sultan” naredio da se iz grada izvedu zarobljenici, “kojih je bilo bezbroj mnogo”. Neke od njih je sultan poklanjao svojim vojskovođama i spahijama, a drugim je dopustio da “ostanu u gradu”. Ipak Dursun beg, kao neposredni svjedok i učesnik dešavanja u Bosni iz 1463. godine, ne navodi ništa o masovnom prelasku pripadnika Crkve bosanske na islam. Savremeni poljski historičar bilježi da je Mehmed II prilikom ovajanja Bosne oko 100 000 ljudi odveo u ropstvo, od kojih je 30 000 uvrstio u janjičare.

Teorija o Janjičarskom zakonu, odnosno o naglom prihvatanju islama od strane velikog broja Bošnjana teško da može izdržati historijsku kritiku. To je mišljenje bez stvarnih dokaza, a proces prihvatnja islama u Bosni bio je postepen i dinamiku je dobio tek u vrijeme sultana Selima I (1512 – 1520) i Sulejmana I (1520 – 1566), kako i svjedoče osmanski defteri iz toga vremena. Pored toga, mnoštvo podataka o tom procesu pružaju i izvještaji, u pravilu dobro obavještenih, papinskih vizitatora. Ovi primarni izvori svjedoče da je proces prihvatanja islama u Bosni trajao 250 godina – počev od kraja XV stoljeća te se nastavio kroz cijelo XVII stoljeće, a postoje i brojna svjedočanstva da su se patarenske zajednice na našim prostorima zadržale i do XVIII stoljeća. Sama priroda historijskih procesa, pogotovo tako složenog kao što je prihvatanje islama, u jednoj zemlji burnih vjerskih previranja, kakva je stoljećima prije pojave islama bila Bosna, dovodi u pitanje vjerodostojnost Janjičarskog zakona.

Autori koji smatraju da je ovaj zakon vjerodostojan pozivaju se na njegov rukopis koji je nastao puno vremena poslije događaja iz 1463. godine, dakle 1724. godine. Period od oko 250 godina veoma je plodan za rađanje raznih mitova i predanja koji su se prepleli sa stvarnim događajem. U posljednjim rečenicama rukopisa Janjičarskog zakona se kaže da su “muslimanska djeca iz Bosne”, odgajana u carskom saraju, kao pametna i darovita “većinom došla do najvećih časti u državi”. Jasno je da se ovakva tvrdnja nije mogla izreći 1463. godine kada je Janjičarski zakon navodno proglašen, nego tek iz perspektive i iskustva od preko dva stoljeća, tokom kojih su mnogi Bošnjaci napravili vrlo uspješnu karijeru u osmanskoj državi i vojnoj hijerarhiji. Broj od 36 000 ljudi, okupljenih pod Jajcem početkom juna 1463. godine, sasvim je nestvaran i nepojmljiv. Pitanje je kako bi se toliki broj ljudi prehranio, kada se sultan već po zauzeću Jajca, upravo uslijed nedostatka hrane kako navodi Dursun beg, povukao prema unutrašnjosti Osmanskog carstva. Ako se još uzme podatak da je cijeli janjičarski korpus u vrijeme sultana Mehmeda II brojao oko 8 000 ljudi, a u doba Sulejmana I Veličanstvenog oko 12 000, onda je sasvim logično zaključiti da se radi o pretjerivanju.