Još od najranijeg perioda ljudske zajednice vidljiv je kontinuiran život na prostoru gornjeg toga rijeke Neretve. U toku željeznog doba ovaj prostor je bio posebno značajan jer je ulazio u sastav teritorije glasinačke kulturne grupe, čiji su nosioci u periodu od VIII do VI stoljeća p.n.e bili Autarijati. Rimljani su vjerovatno pod Autarijatima podrazumijevali širu etničku grupu Ilira čija pojedinačna imena nisu poznavali. Vjerovatno je jedna od ilirskih etničkih grupa koja se često javljala u rimskim izvorima i ona pod nazivom Naresi. Ranija historiografija je svako ilirsku grupu nazivali plemenima, a obzirom da su prema novijim istraživanjima Iliri predstavljeni kao etnos, onda se danas daleko više koristi termin “ilirski narod(i)” i njihove podskupine, čiju tvrdnju zastupaju određeni historičari modernog vremena. Štaviše već tokom osamdesetih godina XX stoljeća u Ilirologiji preovladava mišljenje da se veće ilirske zajednice smatraju narodima, a manje plemenima. Obzirom da su Naresi graničili sa Ardijejcima vjerovatno je prisutna i njihova etnička komponenta kod Naresa.
Indirektno o Naresima su pisali mnogobrojni antički pisci poput: Livija, Apijana, Kasijana Diona, Polibija, Strabona, Arijana, Elijana, Diodora i dr. Navedeni pisci direktno spominju samo Daorse, vjerovatno iz razloga što su oni imali najintenzivnije dodire sa helenističkom kulturom. Iako su Daorsi jedino ilirsko pleme koje se spominje među Ilirima sasvim je sigurno da su i Naresi ušli u sastav njihove države, obzirom da su prema postojećim izvorima naseljavali prostor sjeverno od rijeke Neretve pa do planine Prenj na jugu, odnosno u cjelini ili dijelom današnje prostore Jablanice, Konjica, Prozor – Rame, Nevesinja i Kalinovika. Prema Plinijevom svjedočenju Naresi su bili najbrojnije ilirsko pleme, a po brojnosti bili su odmah iza daleko poznatijih Desidijata. Prema Pliniju Starijem brojali su između 15 300 i 20 400 ljudi. Njihovo ime se spominje i u Ptolomejevoj “Geografiji”, gdje zauzimaju značajno mjesto u opisu poznatih događaja. Poznato je da su pružili i žestok otpor tokom vojnog pohoda rimskog vojskovođe Oktavijana na Ilirik u periodu od 35. do 33. godine p.n.e. Za očekivat je da su učešće uzeli i u Velikom ilirskom ustanku, prvenstveno iz razloga što je njihova osnovna privredna grada bila stočarstvo na što su Rimljani uveli visoke poreze. Prvenstveno zahvaljujući živim komunikacijskim vezama sa jadranskom obalom prostor Neretve je još tokom neolita bio gusto naseljen. Kroz njihovu teritoriju prolazio je dio ceste Narona – Argentarija, odnosno važna putna ruta od Nevesinjskog do Sarajevskog polja. Naresi su živjeli u brdskim dijelovima koji je bio pogodan za uzgoj stoke, a povoljne komunikacijske veze su koristili za trgovinu stokom. Kao i većina drugih Ilira i Naresi su najviši stepen razvoja doživjeli u razdoblju III stoljeća, odnosno u toku rimske uprave na našim prostorima.
Ime Naresa je zastupljeno na dva epigrafska sakralna spomenika, ali niti jedan od njih nije pronađen na njihovom matičnom teritoriju. Spomenik iz Gatačkog polja simbolizira mladu ženu koja je pripadala Naresima. Da je pripadala Naresima svjedoči cognomen njenog oca Batona Naresa. Na prostoru Prijepolja (Crna Gora) pronađen je drugi natpis na kojem je zabilježeno ime Naresa: D(is) M(anibus) / Narens(is)… Oba spomenika datiraju u II stoljeće. Pripadnici ovog plemena služili su i u vojnim legijama rimske vojske u Panoniji, čemu svjedoči spomenik legionara II legije Adiutrix Pinniusa koji je umro u Basijai, a sahranjen u Glavatičevu. Domaća ilirska imena koja su najčešće nadijevali Naresi u rimsko doba su: Boio, Laicus, Dazas, Caruvs, Iacus, Pines, Temus, Mandeta i Pinnius. Zanimljiv je fenomen velikog broja keltskih imena kod Naresa koja su produkt keltskog prisustva u Panoniji i dolini Neretve, sa kojima su obavljane i trgovačke veze ali fomirane su i bračne zajednice. Uočljivo je daleko više ženskih nego muških imena keltskog porijekla. Jedan od primjera je spomenik iz Homolja gdje majka ima ilirski cognomen Mandarta, a kćerka keltsko ime Magna. Keltski utjecaj vidljiv je i kroz keramiku, portrete te donekle kroz odjevne predmete koje su nosili Naresi. Muškarci su nosili plašt preko tunie koji je fibulama pričvršćen za ramena, dok su žene često nosile dalmatinske toge a glavu su pokrivale nekom vrstom marame. Njihove kćerke su pak hodale gole glave. Prema tome Naresi su djelimično bili keltizirani.
Obzirom da je prostor Konjica u antičkom periodu bio naseljen ovim plemenom, vjeruje se da su poštovali kult Jupitera iz razloga što su na navedenom prostoru pronađeni njegovi ostaci. Jupiter nije bio jedino božanstvo koje se poštovalo u gronjem toku rijeke Neretve. Potvrda o samostalnom kultu bložice Junone nalazi se na votivnom spomeniku pronađenom u Potocima kod Mostara, na prostoru koji su također naseljavali Naresi. Pronađeni Mitrin kult ukazuje na postojanje muncipija na prostoru Konjica. Četiri Mitrina spomenika pronađena su u gornjem toku Neretve. Kroz mnogobrojne natpise možemo pratiti i doseljavanje stranaca na prostor koji je bio naseljen Naresima. Tako se već od II stoljeća pored navedenih keltskih, pojavljuju i italska te grčka imena. Reljefski prikazi na spomenicima govore o načinu života običnog građanina. Naresi postepeno rimsko građanstvo dobijaju od vremena cara Markla Aurelija (161 – 180). Donošenjem Karakalinog edikta 212. godine Naresi postaju jedno od najodanijih plemena i poštivaoca rimske civilizacije.
Izvori:
Amra Sačić Beća: “Kulturno – historijski razvoj ilirskog naroda Naresa (civitas Narensium);
Alojz Benac: “Utvrđena ilirska naselja”
