Smrću kralja Stjepana Dabiše u septembru 1395. godine na snagu je trebao stupiti dogovor sklopljen sa ugarskim vladarom Sigismundom, sklopljen godinu dana ranije u Doboru. No kako je ugarski vladar u tom periodu prolazio kroz velike unutrašnje probleme u Ugarskoj, od dogovora nije bilo ništa. Smrt supruge, sve češći osmanski upadi na ugarski teritorij, samo su neki od segmenata koji su otežavali situaciju ugarskog vladara.

U takvim okolnostima zemljom su se širile određene informacije po kojima su određeni baroni željeli samostalno vladati Bosnom, dok su drugi bili spremni da za novog vladara priznaju Sigismunda. Međutim, vodeći plemići Kraljevine Bosne su odlučili pronaći prelazno rješenje. Vojvoda Hrvoje Vukčić, knez Pavle Radinović, vojvoda Sandalj Hranić i tepčija Batalo Šantić su već u septembru mjesecu podržali izbor Dabišine udovice Jelene za novog vladara Kraljevine Bosne. Ni danas nije poznat tačan karakter njezine vladavine, pa jedni historičari smatraju da je u pitanju samo produženje vladavine njezinog preminulog supruga, dok drugi smatraju da je period njezine vladavine period regenstva. Time se prvi put na čelu bosanske srednjovjekovne države našla jedna žena.

Njeno ime u izvorima počinje da se javlja tek sa dolaskom Dabiše na vlast, a prvi spomen imamo u duboravčkom izvoru od 12. januara 1392. godine, tokom zasjedanja Velikog vijeća o upućivanju izaslanika u Bosnu “spomenutom gospodinu kralju i gospođi kraljici”. Za kraljicu je zvanično proglašena 22. decembra 1395. godine. Njezino ustoličenje bio je mudar izbor. Na taj način, njeno proglašenje za vladaricu Bosne, samo je legalizovalo njenu već postojeću ulogu kraljice, a kao kraljica i udovica kralja Dabiše, mogla je da produži vladavinu u njegovo ime.

Kako su Dubrovčani imali dobre odnose sa ugarskim vladarom i bili njegovi podanici, pojavio se problem u vezi sa izdavanjem potvrde starih prava i privilegija koje su dubrovački trgovci uživali u Bosni, što je otežalo isplatu svetodmitarskog dohotka, ali su ostali tributi redovno isplaćivali. Kraljica se trudila osigurati nesmetan nastavak dobrih trgovinskih veza pa je sredinom maja 1397. godine ukinula carine koje su bile nazkonito uvedene od strane njenih podanika. Time su dodatno ojačali dobri odnosi Bosne i Dubrovnika.

Na stabilniji položaj bosanske kraljice utjecala su i dešavanja između Ugarske i Osmanskog carstva. Naime, tokom 1396. godine ugarska vojska i zapadnoeuropske vojne ekspidicije pretrpjele su težak poraz u Bici kod Nikopolja na rijeci Dunav u Bugarskoj. Ugarski vladar je morao da spašava živu glavu, tako što se ukrcao na mletački brod i preko Crnog, Egejskog i Jonskog mora doplovio do dalmatinske obale. Kako je time ugarski vojni pritisak na Kraljevinu Bosnu oslabio, tako su se stekli povolji uvjeti za smjenu na kraljevskom dvoru.

Pored Anadolije i ugarske, Osmanlije su u godini nakon Bitke kod Nikopolja bili aktivni i na bosanskoj granici, naročito iz pravca Srbije. Gotovo je sigurno, čemu svjedoči građa dubrovačkog arhiva, da su Osmanlije uz pomoć srpskih četa u januaru 1398. godine upale u Bosnu. Prvi podaci za njih vežu se za 5. januar kada su Dubrovčani imenovali tročlanu komisiju za opskrbljavanje Stona iz razloga što su brojni dubrovački građani, pod naletom osmanske vojske, bježali iz Kraljevine Bosne. Stvari su se očigledno brzo odvijale, pa je dubrovačke Malo vijeće 22. januara odlučilo da se dubrovačkim trgovcima iz Drijeva omogući sklanjanje u Ston “zbog straha od Turaka”. Očigledno da su se Drijeva našla na udaru osmanskih akindžija (lahka konjica). Osmanski napad na Bosnu vjerovatno je bio žestok. Određene podatke o njemu imamo u bilješci pisara Andrea iz Bolonje, u kojem navodi da je “velika množina Turaka i Srba, pod vodstvom Bajazitovih sinova upala u Bosnu i opljačkala je, ali je veći dio te vosjke po povratku iz Bosne stradao zbog jake hladnoće”. Drugi autor, Konstantin Filozof navodi da je snijeg bio toliki da vojnici nisu uspijevali ni zapaliti vatru da se ugriju. Također navodi, da je srpski knez Srefan bio “oblagan” kao krivac za ovaj poraz i vojni neuspjeh. Da je opasnos od osmansko – srpskog udara poršla svjedoči podatak da su 17. februara balistari i ostali čuvari tvrđave Ston razrješeni dužnosti.

Nije poznato u kojoj mjeri i na koji način je osmansko – srpski upad utjecao na vladavinu kraljice Jelene. Što se tiče odnosa sa Dubrovnikom, obilježen je nedosljednošću u isplati dubrovačkih tributa plaćanih bosanskoj kruni. Situacija se smirila krajem 1397. godine, a nakon toga poslanici bosanske kraljice su se u domovinu počeli vraćati praznih ruku. Posljednji put poslanik bosanske kraljice boravio je u Dubrovniku 3. decembra 1397. godine, kada je došao po tribut sv. Dmitra, da bi 23. februara 1398. godine Vijeće umoljenih odlučilo da se kraljici Jeleni obeća samo stonski tribut za prethodnu godinu. Njega je 2. aprila 1398. godine preuzeo Tvrtko Vučetić, kraljičin poslanik.

U narednom periodu u Bosni dolazi do nesloge, na što je utjecalo više faktora. I ovaj put dokaze imamo isključivo u dubrovačkim izvorima. Naime, 21. marta 1398. godine Vijeće umoljenih donosi odluku da se stonskom knezu odgovori na njegovo pismo u kojem ih je izvijestio o molbi supruge Vukoslava Nikolića da se skloni u Ston. Pismom je knezu rečeno da joj prenese da se ona može skloniti u Dubrovnik, pošto je “Bosna u neslozi”, te da joj zbog tih razlika ne mogu ponuditi sklonište u Stonu. Krupne stvari u Bosni se dešavaju i tokom mjeseca maja. Vijeće umoljenih je 14. maja odobrilo stonskom knezu da vrati suprugu Jurja Radivojevića sa njenom porodicom iz Stona, a 20. maja u Dubrovniku je boravio Dragiša, poslanik “bosanskog kralja”. Iz ovog spisa vidimo da Kraljevinom Bosnom više ne vlada kraljica nego kralj. Prvo službeno i počasno poslanstvo Dubrovčani su “Ostoji novopostavljenom kralju Bosne”, uputili 11. juna. Iako je izgubila krunu Jelena je zadržala svoj ugled i ostala blisko vezana za kraljevski dvor. Međutim, poslije 1398. godine vijesti o njoj postaju sve oskudnije i njenu dalju sudbinu nije moguće odrediti.

Historiografija je vladavinu Jelene Grube ocijenila kao početak rasula srednjovjekovne bosanske države. Opšte je mišljenje da se bavila jedino unutrašnjim stvarima i odgojem svoga sina. Svojom pasivnom politikom kraljica Jelena Gruba dodatno je ojačala vlastelu koji je utvrdila svoje samostalne oblasti.

Prošli članakU Busovači osvanula “najveća zastava” tzv. Herceg-Bosne uoči duela Hrvatske i Kanade
Sljedeći članakDr. Hamza Karčić: Zašto Ukrajina ne bi trebala prihvatiti mir sličan onom u BiH